Kitabesi olmadığından ne zaman yapıldığı ve gerçek adı bilinmez.
Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubad'ın kızı Hundi Hatun veya İlhanlı
Hanedanı'ndan Padişah Hatun tarafından yaptırılmış olabileceği
düşüncesiyle buna Hatuniye Medresesi de denmektedir. Genelde 13. yy.
sonlarında yapıldığı kabul edilir. Sultan IV. Murad'ın emriyle tophane
haline getirilmiştir. Bir süre de kışla olarak kullanılmıştır. 1971-1972
yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce kazı ve restorasyonu yapılan
medrese halen Erzurum Yakutiye Belediye Başkanlığı'nca kullanılmaktadır.
Dört eyvanlı, açık avlulu medreselerin
Anadolu'daki en büyük örneğini teşkil eder. Çifte minareli taç kapısı
güneyde ana eyvanla bitişen kümbetle değişik düzenlemeye sahiptir.
Plandaki çarpıklık sur duvarına bitişik olmasından kaynaklanmaktadır.
Cephede, taçkapı formundan başka çeşme nişleri ile yarım yuvarlak iki
payanda vardır. Taçkapının iki yanında yükselen çok dilimli silindirik
minareler sırlı-sırsız tuğla, pabuç kısımları ise mozaik çinilerle
süslenmiştir. Şerefelerden itibaren üst kısımları yıkılmıştır. Taçkapıyı
kademeli kuşaklar halinde çeviren plastik hacimli bitki süslemeleri ile
kalın silmeli panoların içindeki ejder, hayat ağacı, kartal motifleri
cephenin en gösterişli bölümleridir. Doğudaki tamamlanmış hayat ağacı
ile kartal motiflerinin bir arma olmaktan çok, Orta Asya Türk inanışına
kadar uzanan gücü ve ölümsüzlüğü dile getirdiği düşünülür.

Giriş eyvanın iki yanında kubbeyle örtülü odalar yer almaktadır. Uzun
dikdörtgen avlu, değişik boyutlu sütun ve payelerle desteklenen
revaklarla çevrilmiştir. Ortasında bir havuz bulunmaktadır. Revakların
ortasında yer alan hücreler iki katlıdır. Küçük olan yan eyvanlar yıldız
tonozlarla örtülmüştür. İç mimarî süslemelerin yarım kaldığı
gözlenmektedir. Hücre kemerleri, kapı-pencere çerçeveleri ile sütunlarda
görülen geometrik ve bitki örnekleri yanında ayet-hadislerden oluşan
yazı kuşakları da mevcuttur.
Ana eyvanın sonunda altlı-üstlü
merdivenlerle kümbetin mumyalık ve gövde kısmına geçilmektedir. İçten
haçvari planlı mumyalıkta iki lahit mevcuttur. Onikigen planlı kümbet,
Anadolu'daki bu tür mezar anıtların en büyüğüdür. Medresenin dışında
kalan sekiz yüzde, birer atlamak suretiyle, alttan mukarnas kavsaralı ve
daha büyük, üstte sade ve küçük olmak üzere sekiz pencere açılmıştır.
Konik külâh, kırmızı renkli taşlarla kaplanmıştır. Tüm mimarî ihtişamına
rağmen süslemeleri yarım kalmıştır